BEHZAT DERESİ: TOKAT’IN HAFIZASI, GELECEĞİ ve TAŞKIN GERÇEĞİ

Tokat’ın kalbinden geçen Behzat Deresi, yalnızca bir su yolu değildir. O; şehrimizin tarihine yön veren, yaşam kültürünü şekillendiren ve yüzyıllardır Tokat’ın doğal hafızasını taşıyan en önemli unsurlardan biridir.

BEHZAT DERESİ şehrimizin hem KALBİ hem de TARİHİ boyunca şehre yön veren EN ÖNEMLİ DOĞAL unsurlardan biridir. Bölgemizde ve şehrimizde yaşadığımız son sel afetleri bizi geçmişimize götürüyor. Bu anlamda, Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü'nün yakın bir tarihte akademik çalışmalarından olan “ANALİTİK HİYERARŞİ SÜRECİ (AHS) METODU İLE BEHZAT DERESİ (TOKAT) HAVZASI TAŞKIN RİSK ANALİZİ” yapılmıştır.

Bu akademik çalışma, havzanın geçmişten günümüze taşıdığı riski bilimsel bir gözle çok net ortaya koymaktadır. Havzanın %45’inin orta ve yüksek derece taşkın riski altında olması ve geçmişteki acı tecrübeler (1908, 1939, 1961 taşkınları gibi), bu konunun ne kadar hayati olduğunu göstermektedir.

Behzat Deresi’nin belli yerlerinin üzerinin kapatılmış olması ve Yeşilırmak ile birleştiği o SON NOKTADA yeni stadyum yapımının düşünülmesi ve yapılaşma, ne yazık ki MODERN ŞEHİRCİLİK İLKELERİ ve AFET YÖNETİMİ açısından çok ciddi bir risk barındırmaktadır.

Geçmişte Türkiye’nin birçok yerinde (örneğin yakın dönemde Karadeniz Bölgesi’nde, Bozkurt’ta veya Ayamama Deresi’nde) acı örneklerini gördüğümüz üzere, akarsu yataklarının üzerinin kapatılması gelecekte, “ALLAH CC korusun” endişe etmekten kendimizi alıkoyamıyoruz. Bu durum büyük felaketlere zemin hazırlayabilir:

1. “HİDROLİK SIKIŞMA” ve Patlama Etkisi

Bir derenin üzeri kapatıldığında, o kesit artık bir “AÇIK KANAL” olmaktan çıkıp bir “MENFEZ” veya “BORU” hâline gelir. Havzanın yukarı kesimlerinde (bahsettiğiniz güneydeki köy yerleşimlerinin olduğu, önlemlerin yetersiz kaldığı alanlarda) ani ve şiddetli bir yağış yaşandığında, suyun debisi hızla artar. Üzeri kapatılan noktaya gelen yüksek miktardaki su, daralan kesite sığamaz. Boru içi basınç artar (hidrolik sıkışma) ve su, üzerindeki beton yapıyı (yolu, meydanı veya binaları) patlatarak yüzeye çıkar. Bu durum, normal bir taşkından çok daha yıkıcı bir dalga etkisi yaratır.

2. Rüsubat (Moloz, Ağaç ve Taş) Tıkanmaları

Yukarı havzadan (kaynağa yakın dağlık alanlardan) sel sularıyla birlikte sadece su gelmez; ağaç dalları, taşlar, çakıllar ve çamur (rüsubat) da taşınır. Dere açık olduğunda bu maddeler bir şekilde akıp gidebilir veya müdahale edilebilir. Ancak derenin üzeri kapalı olduğunda, bu molozlar giriş noktasında veya kapalı tünelin içinde birikir. Tünel bir kez tıkandığında, arkasında devasa bir baraj gölü oluşur ve ardından bu bariyer yıkıldığında ŞEHİR MERKEZİNİ tamamen SU BASAR.

3. YEŞİLIRMAK ile BİRLEŞME Noktasındaki TERS AKINTI (Geri Tepme)

Derenin Yeşilırmak ile buluştuğu en son kesim hayati bir öneme sahiptir. Eğer Yeşilırmak’ın debisi yükselirse, nehrin suları Behzat Deresi’nin çıkışını bloke eder. Çıkış kapalı veya baskı altında olduğunda, Behzat Deresi’nden gelen su Yeşilırmak’a dökülemez ve kapalı kesit boyunca geriye doğru taşma yapar. Bu da şehir merkezinin en işlek alanlarının aniden su altında kalmasına yol açar.

4. MÜDAHALE ve TEMİZLİK İmkânsızlığı

Açık bir dere yatağına iş makineleriyle her an müdahale edilebilir, yatak temizlenebilir ve genişletilebilir. Ancak üzeri betonla kapatılmış bir dere yatağının içine girip temizlik yapmak, olası bir taşkın anında tıkanıklığı açmak neredeyse imkânsızdır.

Ne Yapılması Gerekiyor? (Öneriler ve Çözüm Yolları)

AHS modeliyle yapılan o değerli çalışmanın da işaret ettiği gibi, küçük ölçekli tespitlerden acilen büyük ölçekli mikro-bölgeleme ve detaylı mühendislik çalışmalarına geçilmelidir. TOKAT’IN GELECEĞİNİ KORUMAK ADINA ŞU ADIMLAR ATILABİLİR:

Yukarı Havza Önlemleri:
Köy yerleşimlerinin olduğu bölgelerde acilen “tersip bentleri” ve “sel tırmıkları” yapılmalıdır. Bu yapılar, yukarıdan gelecek taş, ağaç ve molozları şehir merkezine ve kapalı kesite ulaşmadan yukarıda yakalar.

Dünyadaki Akıma Uyulmalı (Derelerin Özgürleştirilmesi):
GÜNÜMÜZDE MODERN ŞEHİRCİLİK, GEÇMİŞTE YAPILAN “DERELERİN ÜZERİNİ KAPATMA” HATASINDAN DÖNMEKTEDİR. AVRUPA’DA ve DÜNYADA BİRÇOK ŞEHİR, ÜZERİNİ KAPATTIĞI DERELERİ YENİDEN AÇARAK (“DAYLIGHTING” veya derenin özgürleştirilmesi projesiyle) rekreasyon alanlarına ve güvenli yeşil koridorlara dönüştürmektedir. Uzun vadede Behzat Deresi’nin üzerindeki beton yapıların kaldırılması ve yatağın genişletilerek açık hâle getirilmesi şehrimizin en büyük güvencesi olacaktır.

ERKEN UYARI SİSTEMLERİ:
Dere havzasına anlık yağış ve debi ölçümü yapan sensörler yerleştirilmeli, yukarı kesimde su seviyesi kritik aşamaya geldiğinde şehir merkezindeki insanlara ve alt geçitlere hızlıca tahliye uyarısı verecek sistemler kurulmalıdır.

Tarih, coğrafyanın ihmal edilmesini affetmiyor. ŞEHRİMİZİN geçmişteki o büyük acıları tekrar yaşamaması için, STK’LARIN, AKADEMİK ÇEVRELERİN ve YEREL YÖNETİMLERİN ortak bir “ORTAK AKIL ve İSTİŞARE” süreciyle bu hayati konuyu gündeme getirmesi, bilimsel raporların ışığında şehrimizi geleceğe hazırlaması elzemdir.

UNUTMAYALIM; DOĞA, JEOLOJİK ve METEOROLOJİK süreçlerle kendi dengesini yeniden kurar.

Mehmet Emin Atmaca
Tokat İstişare Heyeti Başkanı